Energetika i energetsko rudarstvo

Energetika i energetsko rudarstvoStatistikaStrateški planovi razvoja energetikeZakonska regulativaKorisne adrese O Udruženju

Energetika Srbije, 2015

 

Struktura energetskog sektora Srbije

 

U okviru energetskog sistema Republike Srbije obavlja se eksploatacija domaće primarne energije (uglja, nafte, prirodnog gasa, obnovljivih izvora energije), uvoz primarne energije (pre svega nafte, prirodnog gasa i uglja), proizvodnja električne i toplotne energije, eksploatacija i sekundarna prerada uglja, kao i transport i distribucija energije i energenata do krajnjih potrošača finalne energije.

Energetski sistem Republike Srbije čine:

□   Elektroenergetski sektor sačinjavaju: elektroenergetski izvori za proizvodnju električne energije - termoelektrane, termoelektrane-toplane i hidroelektrane, sistemi za prenos električne energije, preko kojih se vrši prenos električne energije proizvedene u zemlji i obavlja razmena sa susednim sistemima, kao i elektrodistributivni sistemi, preko kojih se vrši isporuka električne energije krajnjim potrošačima.

□   Sektor uglja, u okviru koga se vrši eksploatacija i prerada uglja. Eksploatacija uglja odvija se u rudnicima sa površinskom eksploatacijom uglja, rudnicima sa podzemnom eksploatacijom uglja i rudniku sa podvodnom eksploatacijom uglja.

□   Sektor nafte, u okviru koga se vrši eksploatacija domaćih rezervi nafte; obavlja uvoz, transport i prerada sirove nafte i naftnih derivata; distribucija i prodaja/izvoz derivata nafte.

□   Sektor prirodnog gasa, u okviru koga se osim uvoza gasa, obavlja eksploatacija domaćih rezervi prirodnog gasa, njihova primarna prerada, sakupljanje, transport i distribucija do krajnjih potrošača gasa.

□   Sistem gradskih toplana, koji postoji u 57 gradova Srbije.

□   U sistemu industrijske energetike nalaze se toplotni izvori, koji se koriste za proizvodnju tehnološke pare i toplotne energije za potrebe proizvodnih procesa i za grejanje radnog prostora. U oko 30 industrijskih preduzeća Srbije postoje energane koje omogućuju spregnutu proizvodnju toplotne i električne energije.

 

Energetski resursi Republike Srbije

 

U strukturi energetskih rezervi i resursa Srbije dominira ugalj, dok su rezerve nafte i gasa veoma male i čine manje od 1% od ukupnih energetskih rezervi. U strukturi domaćih ugljeva dominira niskokvalitetni lignit sa učešćem od preko 92% u ukupnim bilansnim rezervama.

 

Ugalj

 

Eksploatacija i prerada uglja

 

Eksploatacija uglja se u Republici Srbiji vrši iz:

□   rudnika sa površinskom eksploatacijom u tri rudarska basena,  Kolubarskom, Kostolačkom i Kosovsko-Metohijskom, koji trenutno ne funkcioniše u sastavu energetskog sistema Srbije,

□   rudnika sa podzemnom eksploatacijom Vrška Čuka, Ibarski rudnici, Bogovina, Soko, Jasenovac, Štavalj, Lubnica, Aleksinac i Rembas.

□   rudnika sa podvodnom eksploatacijom.

Rudarski baseni Kolubara i Kostolac nalaze se u sastavu JP „Elektroprivreda Srbije“ (JP EPS). Kolubarski ugljeni basen nalazi se 60 kilometara jugozapadno od Beograda. Ugalj se otkopava na kopovima: Polje B, Polje D, Polje E, Tamnava-Zapadno polje i Veliki Crljeni. U 2013. godini na površinskom kopovima rudarskog basena Kolubara iskopano je 30,71 miliona tona lignita. Donja toplotna moć kolubarskog uglja kreće se u intervalu od 7500 do 9000 kJ/kg. U sklopu prerade uglja nalazi se i sušara. Projektovani kapacitet sušare je 855 hiljada tona godišnje. Posle procesa dosušivanja, ugalj se transportuje u bunker sušenog uglja, a odatle u klasirnicu gde seiz dvaja po asortimanima. U 2014. godini sušara je osušila 0,50 miliona tona lignita. U okviru rudarskog basena Kostolac, smeštenom na oko 50 kilometara istočno od Beograda, aktivan je površinski kop Drmno. U okviru ovog rudarskog basena iskopano je 8,80 miliona tona lignita u 2013. godini. Donja toplotna moć kostolačkog uglja kreće se u intervalu od 8800 do 11500 kJ/kg. Podzemnom eksploatacijom, ugalj se dobija u Ibarskim rudnicima, rudnicima Rembas, Bogovina, Soko, Štavalj, Jasenovac, Aleksinac, Lubnica i Vrška Čuka.

Rudnici sa podzemnom eksploatacijom uglja su u sastavu Javnog Preduzeća za podzemnu eksploataciju uglja Resavica, a u 2014. godini proizvedeno je 0,73 miliona tona uglja.

Jedini rudnik sa podvodnom eksploatacijom uglja u Srbiji je rudnik Kovin, koji je do juna 2005. godine bio u sastavu JP EPS. 2005. godine, ovaj rudnik je izdvojen iz JP EPS, i od tada nastavlja da radi kao Privredno društvo za podvodnu eksploataciju uglja Rudnik Kovin. U 2014. godini, u ovom rudniku je proizvedeno 0,22 milina tona uglja.

Energetski bilans uglja

 

Bilansom uglja obuhvćena je proizvodnja, prerada, uvoz, izvoz i potrošnja uglja, uvoz koksa i proizvodnja i potrošnja visokopećnog gasa. Od ukupne domaće proizvodnje uglja, 98% se dobija iz površinske eksploatacije, a ostatak iz podzemne i podvodne eksploatacije. Kako se iz domaće proizvodnje najvećim delom proizvodi niskokvalitetni lignit, potrebe za kvalitetnijim vrstama uglja podmiruju se iz uvoza. Otuda domaća proizvodnja zadovoljava 93% od ukupnih potreba za ugljem, a 7% se nabavlja iz uvoza.

Uvoz uglja obuhvata uvoz deficitarnih vrsta uglja i to na prvom mestu koksa za potrebe metalurškog kompleksa i visokokaloričnog kamenog uglja za potrebe industrije, a zatim i mrkog uglja za široku potrošnju.

 

Nafta i naftni derivati

 

Proizvodnja i prerada

 

Proizvodnju, uvoz i preradu sirove nafte u Srbiji obavlja isključivo NIS Ukupna potrošnja sirove nafte i poluproizvoda iz domaće proizvodnje, uvoza i zaliha u 2014. godini u Srbiji je bila oko 3,10 miliona tona. Proizvodnjom sirove nafte bavi se kompanija NIS (blok Istraživanje i proizvodnja ) i to na 53 naftna polja sa 650 bušotina u eksploataciji u Srbiji, kao i u Angoli. U zemlji je u 2014. godini proizvedeno oko 1,31 miliona tona (44,2%), u Angoli (iz nalazišta nafte u vlasništvu NIS-a) oko 56 hiljada tona, a oko 1,65 miliona tona (55,8%) je obezbeđeno iz uvoza, pretežno iz Rusije (nafta tipa Ural). Prerada sirove nafte obavlja se u rafinerijama nafte u Pančevu i Novom Sadu. Domaća proizvodnja sirove nafte u celom periodu permanentno raste do 2013. godine, a u 2014. je ostala na približno istom nivou, tako da je u odnosu na 2007. domaća proizvodnja sirove nafte praktično duplirana (porast od 90% nakon promene vlasničke strukture NIS). Uvoz sirove nafte zabeležio je blagi pad u odnosu na 2013. godinu.

Rafinerijska prerada sirove nafte u 2014. je, nakon završenog prvog ciklusa modernizacije Rafinerije Pančevo u 2013. godini (postrojenja za laki hidrokreking i hidroobradu i obezbeđivanja proizvodnje motornih goriva isključivo „Euro 5“ kvaliteta), prvi put nakon promene vlasničke strukture NIS, kako je prikazano na slici 5-1, bila veća od 3 miliona tona (uz rast potrošnje poluproizvoda). Udeo domaće sirove nafte u ukupnoj rafinerijskoj preradi je 2008. bio 18,6%, a u 2014. oko 44%.

U Srbiji se proizvodnja derivata nafte, tačnije tečnih naftnih gasova, osim u rafinerijama u Novom Sadu i Pančevu, obavlja i u pogonu NIS za   stabilizaciju, odnosno pripremu prirodnog gasa za transport u Elemiru (propan, kao i gasni kondenzat), kao i u pogonu energetskog subjekta Standard gas u Odžacima (propan i butan, kao i pentan-heksan frakcija, odnosno solvent), gde se kao sirovina za proizvodnju koristi uvozni gasni kondenzat, odnosno široka frakcija lakih ugljovodonika.

U strukturi proizvodnje derivata nafte proizvodnja dizela je u 2014. bila 34%, zatim motornih benzina 15,4%, ulja za loženje 12%, tečnog naftnog gasa (TNG) 3,3% i ostalih derivata (primarni benzin, bitumen i dr.) 35,3%. U odnosu na prethodnu godinu u strukturi proizvodnje derivata nafte povećano je učešće benzina za 1,4%, dizela za 1,5%, ulja za loženje za značajnih 5%, dok je proizvodnja TNG ostala na istom relativnom nivou. Efekti ulaganja u modernizaciju prerađivačkih kapaciteta upravo se ogledaju u rastu učešća belih derivata u ostvarenoj proivodnji. Derivati nafte, kao krajnji proizvodi, osim iz rafinerijske prerade, obezbeđuju se i iz uvoza i zaliha. U 2014. godini, uvezeno je oko 1 milion tona derivata. Pretežno su uvoženi evro dizel (EN 590) i TNG, kao i manje količine bezolovnog motornog benzina.(EN 228). U 2014. izvezeno je 0,55 miliona tona derivata, što je oko 16% manje nego prethodne godine.

Ukupna potrošnja derivata nafte u 2014. bila je oko 3,52 milion tona, od čega je potrošnja motornih goriva oko 2,10 miliona tona, što je na istom nivou kao prethodne godine. U strukturi potrošnje motornih goriva, benzini participiraju sa 18,4%, dizeli sa 66,6%, a autogas sa 15%.

Dominantni učesnik na srpskom tržištu nafte i naftnih derivata je kompanija NIS-Gasprom njeft a.d. (u daljem tekstu NIS) koji se bavi istraživanjem, proizvodnjom, preradom i prodajom nafte, naftnih derivata i prirodnog gasa. Vertikalno integrisana kompanija NIS je od 2010. godine na berzi, a njeni vlasnici su ruska kompanija „Gasprom njeft“ sa nešto više od 56%, Republika Srbija sa nešto manje od 30%, dok je oko 11% u vlasništvu velikog broja malih akcionara i 3% ostalih. U 2014. godini, NIS je obezbedio oko 78% ukupnih potreba srpskog tržišta za derivatima nafte i poseduje najveću maloprodajnu mrežu, koja pokriva oko 25% tržišta po broju objekata na kojima se obavlja delatnost trgovine motornim i drugim gorivima za snabdevanje vozila, kao i najveće skladištne kapacitete za sve vrste motornih goriva i sirove nafte. U sektoru maloprodaje motornih i drugih goriva, značajniji udeo imaju i Lukoil, OMV, MOL Srbija, EKO-Srbija i drugi.

Transport nafte se obavlja većim delom naftovodom koji počinje u jadranskoj luci Omišalj, preko Sotina u Republici Hrvatskoj, ulazi u Srbiju u Bačkom Novom Selu na reci Dunav i dalje se proteže preko Novog Sada, do rafinerije u Pančevu. Naftovod od Omišlja do Pančeva je kao jedinstvena funkcionalna celina pušten u rad 1979. godine, a delom u Republici Hrvatskoj danas upravlja privredno društvo Janaf, a delom naftovoda u Republici Srbiji upravlja JP Transnafta. Osim deonica Sotin-Novi Sad, dužine 63 km i deonice Novi Sad-Pančevo, dužine 91km, sastavni deo ovog sistema čini i terminal u Novom Sadu, opremljen pumpnom i mernom stanicom i na kojem se nalaze dva rezervoara od po 10.000 m3 koji se operativno koriste za transport sirove nafte, kao i dva rezervoara od po 10.000 m3 koji se koriste za delatnost skladištenja sirove nafte. U 2014. godini, transportovano je oko 0,88 miliona tona domaće i 1,5 miliona tona uvozne nafte.

Transport nafte naftovodima je regulisana energetska delatnost za koju je licencirana JP Transnafta.

Prirodni gas

 

Eksploatacija prirodnog gasa

 

U Republici Srbiji koristi se prirodni gas sa domaćih nalazišta i uvozni gas. Najveća nalazišta prirodnog gasa smeštena su u Vojvodini (Elemiru, Kikindi, Plandištu, Mokrinu, Novom Miloševu, Adi, Čantaviru, Martonošu, Međi, Itebeju, Banatskom Dvoru i dr). Kapacitet ovih nalazišta dovoljan je da zadovolji oko 25% trenutnih potreba Republike Srbije za prirodnim gasom. Jedina kompanija u Srbiji koja se bavi istraživanjem i proizvodnjom prirodnog gasa je „Naftna industija Srbije“ a.d. (NIS a.d.). U sastavu NIS a.d. je i Rafinerija gasa u Elemiru, čija je osnovna delatnost priprema domaćeg prirodnog gasa za transport i proizvodnju tečnog gasa i benzina.

Nedostajuće količine gasa Srbija uvozi iz Rusije. Ovaj gas, poreklom iz Sibira, proizvodi Gazprom Njeft, a do Srbije stiže preko Ukrajine

i Mađarske i u Srbiju ulazi, na trenutno jednoj ulaznoj tački, Horgošu.

Transport, distribucija i skladištenje

 

Gasovodni sistem Republike Srbije se sastoji od magistralnih, dovodnih i razvodnih gasovoda i gradskih distributivnih mreža srednjeg i niskog pritiska, prijemnih i predajnih stanica za gas, glavnih razvodnih čvorova, kompresorske stanice, glavnih merno-regulacionih stanica i merno-regulacionih stanica kod potrošača.

Osnovu gasovodnog sistema Republike Srbije čini magistralni gasovod Horgoš- Senta - Gospođinci - Batajnica - Velika Plana - Paraćin - Pojate - Kruševac sa velikim prstenom; magistralni gasovod Senta - Mokrin - Elemir - Pančevo - Smederevo (Velika Plana), sa kracima Međa – Banatski Dvor - Elemir - Gospođinci - Novi Sad - Beočin - Batajnica - Šabac - Loznica - Zvornik - Batajnica - Pančevo; Batočina - Kragujevac - Kraljevo i Bresnica – Čačak - Gornji Milanovac. Ovaj gasovodni sistem povezuje sva gasna polja u Vojvodini sa potrošačima, omogućuje uvoz gasa iz Rusije preko Mađarske i tranzit gasa za Bosnu i Hercegovinu.

Aktuelni transportni gasovodni sistem Republike Srbije omogućava transport preko 15 miliona Stm3 na dan, u koji je uključeno i 2 miliona Stm3 za Bosnu i Hercegovinu.

Podzemno skladište gasa Banatski Dvor je locirano u prostor iscrpljenog gasnog ležišta čiji je kapacitet bio 3,3 milijarde kubnih metara prirodnog gasa. Ukupna površina skladišta je oko 54 kvadratna kilometra. Sadašnji raspoloživi kapacitet je 450 miliona kubnih metara gasa, a maksimalna  produktivnost u procesu izvlačenja iznosi 4,5 miliona kubnih metara na dan. Nakon druge faze razvoja skladište će moći da primi 800 miliona kubnih metara gasa. Banatski Dvor je lociran 22 km istočno od grada Zrenjanina i 44 km od glavnog gasnog razvodnog čvora u Gospođincima. Podzemno skladište je sa dva gasovoda povezano sa gasnim razvodnim čvorom u Elemiru.

Skladište Banatski Dvor je pušteno u rad tokom novembra 2011. godine. Dvosmernim gasovodom Gospođinci - Banatski Dvor omogućeno je nesmetano i potpuno povezivanje podzemnog skladišta gasa sa transportnim sistemom.

Energetski bilans prirodnog gasa

 

U 2014. godini je ukupno, iz uvoza, domaće proizvodnje i podzemnog skladišta, za potrošnju bilo raspoloživo 2.166 miliona m3 prirodnog gasa. Najveći deo prirodnog gasa je obezbeđen uvozom iz Ruske Federacije po dugoročnom ugovoru. U 2014. godini, uvoz prirodnog gasa iz Ruske Federacije po dugoročnom ugovoru je bio 1.393 miliona m3, od čega je iz transportnog sistema Mađarske preuzeto 1.346 i iz skladišta 47 miliona m3.Domaća proizvodnja od 467 miliona m3 u 2014. je praktično identična proizvodnji u 2013. i njeno učešće u ukupno raspoloživim količinama je bilo 22%.

Električna energija

 

Kapaciteti za proizvodnju električne energije

 

Kapaciteti za proizvodnju električne energije u Republici Srbiji obuhvataju:

□   Termoelektrane (TE)

□   Termoelektrane-toplane (TE-TO)

□   Hidroelektrane (HE)

□   Industrijske energane

Najveći deo ovih kapaciteta je u sastavu JP „Elektroprivreda Srbije“ (JP EPS). Ukupna instalisana snaga elektrana u sastavu JP EPS iznosi 8364 MW, odnosno 7190 MW bez termoelektrana na teritoriji Autonomne pokrajine Kosova i Metohije. Struktura instalisnih snaga ovih kapaciteta je sledeća:

□   Hidroelektrane 2835 MW

□   Termoelektrane 3905 MW

□   Termoelektrane-toplane 353 MW

□   Male elektrane u vlasništvu JP EPS 20 MW

□   Male elektrane - nezavisni proizvođači 77 MW

 

 

Prenos i distribucija električne energije

 

Prenos električne energije, upravljanje distributivnom mrežom i organizovanje tržišta električne energije je u nadležnosti JP „Elektromreža Srbije“ (JP EMS). Prenosni sistem električne energije čine mreže 400 kV, 220 kV i deo mreže 110 kV, kao i drugi energetski objekti, telekomunikacioni sistem, informacioni sistem i druga infrastruktura neophodna za funkcionisanje elektroenergetskog sistema. Mreža 400 kV obezbeđuje prenos energije od najvećih proizvođača do transformatorskih stanica najvećih instalisanih snaga i prekograničnu razmenu električne energije. Mreža 220 kV je sa 400 kV mrežom povezana preko 11 transformatora 400/220 kV koji se nalaze u 7 transformatorskih stanica. Mreža 220 kV je posebno razvijena na potezu Obrenovac – Bajina Bašta – Niš. Deo mreže 110 kV ima ulogu prenosne mreže, dok je deo mreže tog naponskog nivoa praktično distributivna mreža. Ova mreža je sa mrežama 400 kV i 220 kV povezana preko 11 transformatora 400/110 kV, odnosno 39 transformatora 220/110 kV. Distribucija električne energije u Srbiji, kao što je već navedeno, odvija se u okviru JP EPS preko 5 privrednih društava.

U 2014. godini, potrošnja električne energije je bila 28,1 TWh, za 1,5% manja od ostvarene u 2013.

Obnovljivi izvori energije

 

Od 2009. godine, kada je u Republici Srbiji prvi put uspostavljen pravni okvir sa podsticajnim merama („fid-in” tarifama), do septembra 2015. godine, izgrađeni su novi objekati za proizvodnju električne energije iz OIE ukupne instalisane snage od oko 50 MW, i to:

□   48 malih hidroelektrana ukupne instalisane snage oko 35,860 MW;

□   87 solarne elektrane snage 8,1MW;

□   1 vetroelektrana snage 0,5MW (pet vetroelektrana steklo je status privremeno povlašćenog proizvođača ukupne snage 101,9MW),

□   5 elektrana na biogas ukupne snage oko 4,8MW.