Devizni sistem

Regulatorni okvir deviznog poslovanja u Republici Srbiji

Devizno poslovanje u Republici Srbiji uređeno je Zakonom o deviznom poslovanju (Sl.glasnik RS br. 62/06, 31/11, 119/12, 139/14). Ovim zakonom uređuju se:

1)plaćanja, naplaćivanja i prenosi između rezidenata i nerezidenata u stranim sredstvima plaćanja i u dinarima;

2)plaćanja, naplaćivanja i prenosi između rezidenata u stranim sredstvima plaćanja;

3)kupovina i prodaja sredstava plaćanja između rezidenata i nerezidenata, kao i kupovina i prodaja stranih sredstava plaćanja između rezidenata,

4)jednostrani prenosi sredstava plaćanja iz Republike Srbije i u Republiku Srbiju koji nemaju obeležja izvršenja posla između rezidenata i nerezidenata;

5)tekući i depozitni računi rezidenata u inostranstvu i rezidenata i nerezidenata u Republici Srbiji;

6)kreditni poslovi u Republici Srbiji u devizama i kreditni poslovi sa inostranstvom

Devizni sistem je čvrsto povezan sa spoljnotrgovinskim sistemom kroz niz mera kojima se regulišu ekonomski odnosi unutar jedne zemlje,tj.odnosi njene privrede sa privredama drugih zemalja. Tim merama se regulišu platni promet sa inostranstvom, način raspolaganja devizama, kretanje kapitala, transferi ostvarene dobiti itd.

Definicije pojmova u Zakonu o deviznom poslovanju:

1)Rezidenti su:

-pravno lice koje je registrovano i ima sedište u Republici Srbiji

-preduzetnik - fizičko lice koje je registrovano u Republici Srbiji i koje radi sticanja dobiti, u vidu zanimanja, obavlja zakonom dozvoljenu delatnost

-ogranak stranog pravnog lica upisan u registar kod nadležnog organa u Republici Srbiji (RS)

-fizičko lice koje ima prebivalište u Republici, osim fizičkog lica koje ima boravak u inostranstvu duži od godinu dana

-fizičko lice - strani državljanin koji na osnovu  dozvole za boravak, odnosno radne vize boravi u RS duže od godinu dana, osim diplomatsko-konzularnih predstavnika strnaih zemalja i članova njihovih porodica

-korisnici sredstava budžeta RS, korisnici sredstava organizacija za obavezno socijalno osiguranje i korisnici sredstava budžeta lokalne vlasti, kao i drugi korisnici javnih sredstava koji su uključeni u sistem konsolidovanog računa trezora

-diplomatsko, konzularno i drugo predstavništvo u inostranstvu koje se finansira iz budžeta RS i domaći državljani zaposleni u tim predstavništvima, kao i članovi njihovih porodica.

2)Nerezidenti su sva lica koja nisu navedena u definiciji rezidenti.

3)Banka je rezident - akcionarsko društvo sa sedištem u RS, koje ima dozvolu za rad NBS i obavlja depozitne i kreditne poslove, poslove platnog prometa i kreditne poslove sa inostranstvom, kao i druge poslove u skladu sa zakonom.

4)Platna institucija je rezident - pravno lice sa sedištem u RS koje ima dozvoluNBS za pružanje platnih usluga kao platna institucija, u skladu da zakonom kojim se uređuju platne usluge.

5)Izdavalac elektronskog novca je lice sa sedištem u RS koje izdaje elektronski novac, u skladu sa zakonom kojim se uređuju platne usluge, kao i strana institucija  elektronskog novca, odnosno nerezident -pravno lice koje obavlja poslove koji odgovaraju poslovima institucije elektronskog novca u smislu zakona kojim se uređuju plante usluge

6)Sredstva plaćanja su dinar i strana sredstava plaćanja.

7)Strana sredstva plaćanja su:

-devize - potraživanja u inostranstvu koja glase na stranu valutu

-efektivni strani novac - potraživanja u gotovini, odnosno papirni ili kovani novac koji glasi na stranu valutu

8)devizno tržište je tržište na kome se kupuju i prodaju devize i efektivni strani novac

9)kreditni poslovi su kreditni poslovi u RS i kreditni poslovi sa inostranstvom

10)depozitni poslovi, u smislu ovog zakona, jesu poslovi na osnovu ugovora o depozitu između nerezidenta i banke, kao i između rezidenta i banke u inostranstvu

Vrste deviznih poslova:

  • Tekući poslovi su poslovi zaključeni između rezidenata i nerezidenata čija namena nije prenos kapitala.

Naplata i plaćanje po osnovu izvoza i uvoza robe i usluga  - Naplata i plaćanje koji se vrše po osnovi spoljnotrgovinskog posla izvoza i uvoza robe i usluga koji su ugovoreni u devizama ili u dinarima, kao tekućeg posla u smislu Zakona o deviznom poslovanju, u potpunosti su liberalizovani u periodu do godinu dana od datuma izvoza ili uvoza robe i usluga, odnosno od datuma avansne naplate, odnosno plaćanja robe ili usluga. Po isteku propisanog roka, ovi poslovi se smatraju kreditnim poslovima sa inostranstvom i kao takvi moraju se evidentirati kod NBS.

Prebijanja dugovanja i potraživanja  - Zakonom o deviznom poslovanju propisano je da se prebijanje dugovanja i potraživanja može vršiti po osnovu realizovanog spoljnotrgovinskog prometa robe i usluga i po osnovu kreditnih poslova sa inostranstovm u devizama, ali pod različitim uslovima, u zavisnosti od vrste posla iz kog je nastalo dugovanje, odnosno potraživanje koje je predmet prebijanja, u smislu ovog zakona. 

Prenos, odnosno plaćanje ili naplata potraživanja i dugovanja - Banke, odnosno rezidenti, osim rezidenata - fizičkih lica, i nerezidenti, mogu prenositi, odnosno platiti ili naplatiti potraživanja i dugovanja koja su nastala po osnovu realizovanog spoljnotrgovinskog prometa robe i usluga rezidenata, koji se ne smatra komercijalnim kreditima i zajmovima. Ovi poslovi mogu da se vrše samo na osnovu ugovora zaključenog između prenosioca i primaoca potraživanja i dugovanja.

  • Kapitalni poslovi su poslovi između rezidenata i nerezidenata čija je namena prenos kapitala. Kapitalni poslovi u smislu Zakona o deviznom poslovanju su:

-direktne investicije

-ulaganje u nekretnine

-poslovi sa hartijama od vrednosti

-poslovi sa finansijskim derivatima

-poslovi sa investicionim i dobrovoljnim penzijskim fondovima

-kreditni poslovi

-garancijski poslovi

-depozitni poslovi

-poslovi po osnovu ugovora o osiguranju u skladu sa zakonom koji uređuje osiguranje

-jednostrani prenosi sredstava plaćanja (lični i fizički)

 Direktne investicije, u smislu ovog zakona, su ulaganja rezidenta u inostranstvu i nerezidenta u RS u pravno lice  sa ciljem da se uključi u upravljanje poslovima tog pravnog lica. Direktno investiranje može biti izvršeno kroz osnivanje pravnog lica, dokapitalizaciju pravnog lica, odobravanjem subordiniranih kredita ili zajmova, kao i na drugi način dozvoljen zakonom.

Kreditni poslovi sa inostranstovm,u smislu ovog zakona, su krediti, koje odobrava banka ili strana banka, i zajmovi između rezidenata i nerezidenata, o kojima rezidenti izveštavaju NBS. Ovi kreditni poslovi se evidentiraju kod NBS na način propisan Odlukom o izveštavanju o kreditnim poslovima sa inostranstvom (Sl.glasnik RS br. 56/13, 4/15).

Platni promet sa inostranstvom obavlja se u devizama i u dinarima preko banke, pod uslovima i na način propisanim Odlukom o uslovima i načinu obavljanja platnog prometa sa inostranstvom  (Sl. glasnik RS br. 24/2007, 31/2007, 38/2010, 111/2015) i Uputstvom za sprovođenje Odluke o uslovima i načinu obavljanja platnog prometa sa inostranstvom (Sl.glasnik RS br. 24/2007, 31/2007, 41/2007, 3/2008, 61/2008, 120/2008, 38/2010, 92/2011, 62/2013, 51/2015, 111/2015).

Depozitni poslovi, u smislu ovog zakona, jesu poslovi koji se obavljaju na osnovu ugovora o depozitu između nerezidenta - pravnog ili fizičkog lica i banke u zemlji ili između rezidenta - pravnog ili fizičkog lica i banke u inostranstvu.

Kontrolu deviznog poslovanja vrše Narodna banka Srbije, Poreska uprava, carinski organi, kao i drugi nadležni organi. NBS vrši kontrolu  deviznog poslovanja banaka, institucija elektronskog novca  sa sedištem u Republici Srbiji i platnih institucija - u postupku koji je utvrđen zakonom kojim se uređuje njihovo poslovanje.